Vlaanderens Bedevaarten Bisdom Brugge

Lourdes: adem voor uw ziel

De plaats van ziekenzalving in de palliatieve zorg

Lezing door dr. Joris Koziej, algemene chirurg en diensthoofd palliatieve zorg in het AZ Vesalius te Tongeren
2012

We leven in een snel veranderende wereld. Deze veranderingen ervaren jonge mensen als gewoon en alledaags. Het zou pas ongewoon zijn indien er geen veranderingen meer waren en wanneer alles plots bij het oude zou blijven. Maar het is goed om even stil te staan bij deze veranderingen om zich af te vragen of de nieuwe dingen wel beter zijn dan de oude. Is de mens steeds gebaad bij het nieuwe?  Het is geruststellend te weten dat de oude dingen niet echt verdwijnen. Er zijn maar weinig technologieën verdwenen sinds het neolithicum. Nagenoeg alles wat de mens ooit geleerd heeft, de laatste 12.000 jaar tot vandaag, kunnen we vandaag nog steeds reproduceren, en de meeste dingen worden werkelijk nog steeds ergens vervaardigd. Ook godsdienst en alles wat ermee samenhangt is een vorm van technologie, want het belijden van een godsdienst vraagt om handelingen.  Ik ben een geneesheer. De moderne geneeskunde past alle technieken toe om een zieke te helpen. Als het moet en als het kan gebruikt ze ook “ouderwetse” methoden.

Ik heb het geluk om te mogen werken in een van de mooiste palliatieve afdelingen van Vlaanderen. Ik heb zelf heel veel kunnen bijdragen tot het tot stand komen van de eenheid en vooral tot de vorming van de werkgeest en cultuur op de afdeling. Heel wat ideeën ontsproten in de hoofden van goede mensen en met een niet aflatende inzet van een knap team werden in de beginjaren (van 2000 tot 2005) zeer goede werksystemen en zorgpaden ontwikkeld waarvan we nu de vruchten kunnen plukken.

Onze palliatieve eenheid beslaat zes gastenkamers, een grote leefruimte met keuken en salon, terras, een bezinningsruimte en een badkamer-snoezelruimte.  Op zo een afdeling gaat het er anders aan toe dan in de rest van het ziekenhuis. De bedoeling is om een gewone woon- of leefomgeving te scheppen voor de zieke. In het jargon van de palliatieve zorg spreken we  over “ een holistische” zorgcultuur. De patiënt wordt centraal geplaatst en is de dirigent  van al het gebeuren. Als de patiënt zelf niet meer kan beslissen dan wordt de belangrijkste mantelzorger aangespoord om mee te beslissen. De dokters, psychologen, kinesisten, verpleegkundigen en andere zorgverstrekkers spelen een bijkomende rol in de te nemen beslissingen. De uitdrukking “holistisch”  wordt hier gebruikt om aan te duiden dat een mens niet enkel bestaat uit een lichaam (soma), maar ook een geest (psyche) en  een ziel (anima) en is verbonden met zijn omgeving (sociaal wezen) via  familie en  vrienden. De “behandeling” is een “zorgende handeling” en we spreken over “care” in plaats van “cure”.  Het is een verschil van slechts één letter, maar in de praktijk is het voor de zieke en zijn naasten een revolutionair verschil.

De mens is een complex wezen en als er iets scheelt in één van haar componenten dan lijdt de mens eronder in haar totaliteit. Als je bijvoorbeeld honger hebt maar geen geld om iets te kopen, en geen vrienden om je te helpen, dan is het probleem dubbel zo erg (honger= soma, geen geld en geen vrienden = sociaal gegeven). Enkel door beide problemen te lenigen zal je in staat zijn om je echt beter te voelen.  Bidden (geloof) stilt de honger niet maar geeft u hoop en kracht om vol te houden en in zekere zin maakt het de situatie draaglijker.  Raak je in paniek (psyche) dan verbruik je meer energie, je put uw lichaam sneller uit en je ziet meer af.

In de palliatieve zorgcultuur zien we een terugkeer naar de geest van de oorspronkelijke ziekenzorg. Dat was nodig. Die beweging van terug naar de basis om een nieuwe vlucht te nemen is noodzakelijk als we het goed bedoelen. Ook in de technologie zien we deze beweging. Oude technieken in een nieuw jasje gekleed bieden vaak de beste oplossing voor moderne problemen (b.v. de windmolens in de hernieuwbare energiewinning).

Het voordeel van oude technieken is dat we zeer goed de neveneffecten (voor- en nadelen) ervan kunnen inschatten, en dat heb je niet met de nieuwe technologieën ( wat de neveneffecten van het internet zouden zijn heeft niemand kunnen voorzien, evenmin wat de gevolgen zouden zijn van de ontwikkeling van een vliegtuig). Dat is de belangrijkste reden waarom oude technieken geregeld opnieuw worden uitgeprobeerd. Ook religieuze praktijken en handelingen krijgen opnieuw een serieuze plaats. Een ziekenzalving was op de gewone zorgafdeling verworden tot een haast overbodige handeling die vaak werd uitgevoerd bij een bewusteloze of reeds overleden persoon. Het werd inderdaad zinloos omdat de juiste omkadering was verdwenen. Op de palliatieve afdeling wordt een omgeving geschapen waar de ziekenzalving weer tot bloei komt; hier gaat het niet om een banale ceremoniële hocus pocus maar om een activiteit die met veel aandacht wordt geïntegreerd in een pakket van totaalzorg. De ziekenzalving is dan een medicament dat de arts zelf niet kan voorschrijven.

De arts houdt zich bezig met de soma (het lichaam), en de ziekenhuispastor, die op gelijke voet staat met de arts, zorgt voor de ziel ( anima). De zalving is een feestelijk gebeuren waarbij iedereen betrokken wordt. Uit ervaring weet ik dat het een louterend gebeuren is, waarna iedereen bijzonder tevreden is en in eerste instantie de zieke zelf. De ervaring van sterfelijk te zijn, en de acceptatie ervan werkt helend voor de zieke en de familie. Het afscheid nemen gebeurt dan op een spontane en natuurlijke manier, niets dient nog georkestreerd te worden. Het vereffenen en vergeven van schulden maar ook en vooral het elkaar bedanken en het tonen hoeveel men elkaar liefheeft en het elkaar aanmoedigen om door te gaan met het leven. De zingeving  wordt hier toonbaar gemaakt door een eenvoudige ceremoniële handeling, maar de inhoud ervan is onschatbaar groot. Wat dit losweekt aan gevoelens is onbeschrijfelijk. Het is hier dat ook de historische mens tot zijn recht komt. Het Heilige Oliesel groeit uit van een intimistisch moment, een gebeuren om te koesteren naar   “a place to be”, waar iedereen aanwezig wilt zijn, een historisch moment waarover later nog gesproken zal worden, waar iedereen met een rustig gemoed op kan terugblikken.

Onze ouders en voorouders waren niet dom of onwetend. Ze hebben niet voor niets godsdienstige ceremoniën toegelaten in hun leven. Zij begrepen heel goed de diepe betekenis ervan. Ook de bedienaars van het geloof wisten altijd hun handelingen te relativeren, tenminste zolang hun bedoelingen juist waren. En de kritiek die vandaag geleverd wordt op de Kerk en de priesters  kan  ook op de medische wereld worden toegepast. Het zogenoemd wetenschappelijk handelen van de artsen is soms een routinematig handelen zonder zekerheidsgronden, heel wat therapieën worden gewoon zinloos of ceremonieel voortgezet omdat men “niet kan stoppen”  of omdat de patiënt “gelooft” in een goede afloop.

In de palliatieve zorg heeft het religieus geloof en alles wat ermee samenhangt opnieuw haar plaats gekregen en we ervaren dat dit goed is.  

Dr. Joris Koziej

Vlaanderens Bedevaarten v.z.w. | Bosdreef 5 | 8820 Torhout | tel 050 74 56 47